परमपूज्य श्री शिवकृपानंद स्वामीजी

भारताचे आध्यात्मिक नेतृत्व जागतिक स्तरावर केंद्रस्थानी: परमपूज्य श्री शिवकृपानंद स्वामीजी यांची जागतिक ध्यान दिन संचालन समितीच्या उपाध्यक्षपदी आणि दक्षिण आशियाच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती

मुंबई, ऑक्टोबर — जागतिक व्यासपीठावर भारताची वाढती आध्यात्मिक छाप आणि सांस्कृतिक राजनय अधोरेखित करणाऱ्या एका ऐतिहासिक टप्प्याच्या रूपात, आदरणीय भारतीय आध्यात्मिक गुरू आणि हिमालयीन समर्पण ध्यानाचे संस्थापक, परमपूज्य श्री शिवकृपानंद स्वामीजी यांची जागतिक ध्यान दिन संचालन समितीच्या उपाध्यक्षपदी (Vice Chair) आणि दक्षिण आशिया विभागाच्या अध्यक्षपदी (Chairperson) नियुक्ती करण्यात आली आहे.

ही नियुक्ती ‘जागतिक ध्यान दिन संघटना’ (World Meditation Day Association) आणि ‘जागतिक ध्यान फाउंडेशन’ (World Meditation Foundation) यांच्यातील संयुक्त कराराद्वारे अधिकृतपणे जाहीर करण्यात आली. लिक्टेनस्टाइनचे प्रतिनिधित्व करणारे कार्यवाहक अध्यक्ष एनरिको सोम्मा यांच्यासह जागतिक स्तरावरील मान्यवरांच्या समवेत, स्वामीजी या उच्चस्तरीय आंतरराष्ट्रीय समितीत प्रमुख प्रस्तावक राष्ट्र म्हणून भारताचे प्रतिनिधित्व करतात.

ही महत्त्वपूर्ण नियुक्ती २१ डिसेंबर रोजी साजऱ्या होणाऱ्या ‘जागतिक ध्यान दिना’च्या आंतरराष्ट्रीय उपक्रमाशी सुसंगत आहे. जागतिक स्तरावरील स्वयंसेवी चळवळीतून सुरू झालेल्या आणि बहुपक्षीय स्तरावर पाठबळ मिळालेल्या या उपक्रमाचा उद्देश मानवी दैनंदिन जीवनात सजगता (Mindfulness), आंतरिक संतुलन आणि सामूहिक चेतना यांचा समावेश करणे हा आहे.

या उपक्रमाचे अधिकृत जागतिक व्यासपीठ आणि प्रशासन पोर्टल यांचे औपचारिक अनावरण आगामी ‘एआय + ध्यान’ या दुसऱ्या आंतरराष्ट्रीय परिसंवादात (2nd International Symposium on AI + Meditation) होणार आहे. हा उपक्रम पारंपरिक हिमालयीन ज्ञान आणि उदयोन्मुख अत्याधुनिक तंत्रज्ञान यांच्यातील एका अभूतपूर्व संगमाचे प्रतीक ठरणार आहे.

भारताचे आध्यात्मिक श्रेष्ठत्व आणि ‘सॉफ्ट पॉवर’ची पुनर्पुष्टी

भारत हा दीर्घकाळापासून योग, ध्यान आणि आंतरिक विकासाचा केंद्रबिंदू राहिला आहे. आंतरराष्ट्रीय योग दिनाला जगभरातून मिळालेल्या स्वीकारानंतर, ही नियुक्ती समग्र कल्याण आणि शांततापूर्ण सहअस्तित्वासाठी जागतिक मार्गदर्शक म्हणून भारताची मान्यताप्राप्त भूमिका अधिक बळकट करते. ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ या भारतीय तत्त्वज्ञानाचा जागतिक स्तरावरील प्रसारही यामुळे अधिक प्रभावी होण्याची अपेक्षा आहे.

या जागतिक शासकीय संस्थेच्या सर्वोच्च नेतृत्वपदांपैकी एका पदावर स्वामीजींची नियुक्ती होणे, ही आधुनिक जगातील विखंडन, तणावाची वाढती समस्या, भू-राजकीय संघर्ष आणि मानसिक थकवा यांचा सामना करणाऱ्या जागतिक संस्थांकडून अस्सल हिमालयीन ध्यानपद्धतींची वाढती मागणी असल्याचे अधोरेखित करते.

“जागतिक शांतता कधीही केवळ पुस्तकातून किंवा शस्त्रातून प्राप्त होऊ शकत नाही; जागतिक शांततेची सुरुवात केवळ आंतरिक शांततेतूनच होऊ शकते,” असे परमपूज्य श्री शिवकृपानंद स्वामीजी यांनी सांगितले.

ते पुढे म्हणाले, “जागतिक संघर्षाचे मूळ कारण म्हणजे मानवी अस्तित्वाकडे केवळ भौतिक शरीर म्हणून पाहणे. यामुळे धर्म, जात आणि राष्ट्रीयत्व यांसारखे कृत्रिम भेद निर्माण होतात. खरे ध्यान म्हणजे आत्मसाक्षात्काराचा आंतरिक प्रवास, ज्यामध्ये व्यक्तीची स्वतःची आत्माच तिची मार्गदर्शक बनते. व्यक्तीमध्ये आतून परिवर्तन घडवून आणल्यास आपण सार्वत्रिक बंधुभाव आणि जागतिक सौहार्द यांसाठी एक शाश्वत पाया निर्माण करू शकतो.”

 ७० हून अधिक देशांमध्ये तीन दशकांची तळागाळातील साधना

परमपूज्य स्वामीजी यांनी हिमालयात अठरा वर्षे कठोर आध्यात्मिक साधना केली. या काळात त्यांनी तपस्वी आणि योगगुरूंकडून सखोल अनुभवाधारित ज्ञान प्राप्त केले. एकांतात राहण्याऐवजी समाजात परत येण्याचा निर्णय घेतल्यानंतर, त्यांनी १९९४ मध्ये हिमालयीन समर्पण ध्यानाची स्थापना केली.

गेल्या तीन दशकांपासून त्यांनी ७२ हून अधिक देशांतील ३० लाखांपेक्षा अधिक साधकांना पूर्णपणे विनामूल्य ध्यान शिकवण्यासाठी आपले जीवन समर्पित केले आहे.

स्वामीजींच्या जागतिक कार्याची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे आहेत:

१. बहुपक्षीय संस्था आणि संसदीय स्तरावरील सहभाग

संयुक्त राष्ट्रांच्या मुख्यालयात आयोजित कार्यक्रमांसह विविध आंतरराष्ट्रीय सभांना त्यांनी संबोधित केले आहे. तसेच भारतीय संसद, ब्रिटिश संसद, जर्मन संसद, आयरिश संसद, नेपाळची संसद आणि श्रीलंकेची संसद येथील खासदारांसाठी ध्यान शिबिरांचे आयोजन केले आहे.

२. शैक्षणिक संस्था आणि नेतृत्वविषयक संवाद

जागतिक स्तरावरील नामांकित शैक्षणिक संस्थांमध्ये त्यांनी नेतृत्वविषयक व्याख्याने दिली आहेत. यामध्ये ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील सईद बिझनेस स्कूल (Saïd Business School) आणि केंब्रिज विद्यापीठातील वुल्फसन कॉलेज (Wolfson College) यांचा समावेश आहे. याशिवाय, भारतातील आयआयटी (IITs), आयआयएम (IIMs) आणि व्हीएनआयटी (VNIT) यांसारख्या प्रमुख संस्थांमध्येही त्यांनी मार्गदर्शन केले आहे.

३. सामरिक आणि संस्थात्मक क्षेत्रांमध्ये ध्यानाचा समावेश

भारतीय लष्कर, वायुदल, नौदल, निमलष्करी दले आणि आयएनएस शिवाजी यांसह विविध संरक्षण संस्थांसाठी त्यांनी विशेष कार्यक्रम आयोजित केले आहेत. राज्य पोलीस दल, मुंबई उच्च न्यायालय तसेच इस्रो (ISRO), भाभा अणुसंशोधन केंद्र (BARC), संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO), एरोनॉटिकल डेव्हलपमेंट एजन्सी (ADA) आणि राजा रामण्णा प्रगत तंत्रज्ञान केंद्र (RRCAT) यांसारख्या वैज्ञानिक संस्थांमध्येही ध्यान कार्यक्रम राबवले आहेत.

४. जागतिक स्तरावरील सन्मान

स्वामीजींना त्यांच्या कार्यासाठी विविध आंतरराष्ट्रीय सन्मानांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यामध्ये पुढील पुरस्कारांचा समावेश आहे:

२०२४: ब्रिटनच्या हाउस ऑफ लॉर्ड्सकडून ‘ग्लोबल पीस अँड वेलनेस अँम्बेसेडर अवॉर्ड’.

२०२४: श्रीलंकेच्या खासदारांकडून ‘अँम्बेसेडर फॉर ग्लोबल पीस अँड ह्युमॅनिटी’.

२०२६: यूकेस्थित एशियन मीडिया ग्रुपकडून ‘ग्लोबल चॅम्पियन ऑफ कॉन्शस लीडरशिप अँड मेडिटेशन’.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी आध्यात्मिक परंपरेचा संगम: ‘एआय + ध्यान’ हा दुसरा आंतरराष्ट्रीय परिसंवाद

ही नियुक्ती आंतरिक चेतना आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञान यांच्यातील समकालीन संवादाचेही प्रतीक आहे.

स्वामीजींच्या नेतृत्वाखाली, जागतिक ध्यान दिन उपक्रमाचा उद्देश कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि अतिजोडणीच्या (Hyper-connectivity) युगात ध्यानाला एक आवश्यक मानसिक आणि भावनिक आधार म्हणून स्थापित करणे हा आहे.

चित्त, चेतना आणि समग्र कल्याण यांवर लक्ष केंद्रित करून, आधुनिक समाजाला मानसिक संतुलन आणि भावनिक स्थैर्य न गमावता तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करता यावा, यासाठी ही समिती प्रयत्नशील राहणार आहे.

भारत, उत्तर अमेरिका, युरोप, आफ्रिका आणि आग्नेय आशिया येथे स्थापन करण्यात आलेल्या समर्पित ध्यान केंद्रांच्या (ध्यानस्थली) माध्यमातून स्वामीजींच्या या नव्या जबाबदारीमुळे दक्षिण आशियाई उपखंडात आणि त्यापलीकडेही सुव्यवस्थित, सीमापार कल्याणविषयक उपक्रमांना चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे.

ही नियुक्ती भारताच्या समृद्ध आध्यात्मिक परंपरेला जागतिक स्तरावर नवी ओळख मिळवून देणारी ठरेल, तसेच ध्यान, आंतरिक शांतता आणि मानवी कल्याण यांना जागतिक संवादाच्या केंद्रस्थानी आणण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरेल.